Prouvènço Informations
atualita e culturo prouvençalo cous de prouvençau

  • Skip to content
  • Jump to main navigation and login

Nav view search

Navigation

Search

Prouvenço Informations, atualita e culturo prouvençalo, cous de prouvençau
Sias aqui : Acuei

Calendié manifestacioun

Dissate 02 Jun 2012
Estage de trempo lenguistico e culturalo en prouvençau de Parlaren Mountèu e Parlaren en Vaucluso, Mountèu (84)
Dissate 02 Jun 2012
Fèsto de la Circulado, Aigre-mount (30)
Dissate 02 Jun 2012
Parlaren Gardano escourregudo à Gordo, Gardano (13)
Dissate 02 Jun 2012
Vincèns Honnoré mostro de pinturo, envernissage, Canovo (84)
Dimenche 03 Jun 2012
Carreto de Sant-Aloi, Novo (13)
Dimenche 03 Jun 2012
Cavaucado de Sant-Aloi, Ginassèrvi (83)
Divèndre 08 Jun 2012
"Lou Cantadis Cavare" emai lou "Duo Chéops", Cavaioun (84)
Dimenche 10 Jun 2012
Carreto de Sant-Aloi, Maussano (13)
Dijòu 14 Jun 2012
"Le Condor" mostro pèr carriero, Digno (04)
Divèndre 15 Jun 2012
Fèsto de Sant-Jan, duberturo, Alau (13)

Tiero

  • Acuei
  • Ensignadou
  • Calendié manifestacioun
  • Tradicioun
    • Carreto : St Aloi, St Jan, St Ro…
    • Pastouralo
    • Fèsto
  • Esport
    • Biòu
    • Targo
  • Culturo
    • Libre, C.D., …
    • Ficioun
    • Coulòqui
    • Catalougno
    • Pichot Cous d'istòri
    • Pichot Cous de literaturo
    • Cous de Prouvençau Tiero
    • Fuietoun
  • Representacioun
    • Cant
    • Tiatre
    • Mostro
  • Editouriau
  • Assouciacioun e Entre-presso prouvençalo
    • Assouciacioun
    • Entre-presso
  • De touca
  • Liame
feed-image Abounamen RSS

Oudilo Delmas, cap redatour : noto i leitour

  • Estampa
  • E-courriéu
Détails
Categourìo : Editouriau
Publica lou Dimars, 07 Jun 2011 19:38

Oudilo Delmas, cap redatour : noto i leitour

Prouvènço-informations es un estrumen pèr tóuti li prouvençau. Li nouvello que tocon is afaire de Prouvènço soun publicado. La publicacioun se fai, toujour, dins la formo dóu prouvençau literàri councebudo pèr Frederi Mistral dins si cap d'obro : Mirèio, Calendau, Pouèmo dóu Rose…

Quouro s'agis d'un avis manda pèr un leitour, aquéu d'aqui n'es lou respounsable e pas Prouvènço-informations.

Demandan en tóuti li respounsable di chourmo prouvençalo de faire teni à Prouvènço-informations lis assabé, li nouvello de soun assouciacioun sié en sounant au 07.86.64.67.90, sié en escrivènt à-n Oudilo Delmas, 18 rue Vaucouleurs 13005 MARSEILLE. E-courriéu : Cet adresse mail est protégé contre les spambots. Vous avez d'activer le javascript pour la visualiser.

Fau boulega tout acò !

  • Estampa
  • E-courriéu
Détails
Categourìo : Editouriau
Publica lou Dimars, 24 Mai 2011 16:39

OdileDespièi lou siècle 19, d'assouciacioun d'aparamen de la lengo prouvençalo eisiston. Dins aquéli d'aqui, de prouvençau de la bono an viscu, embarra entre éli. T'an fa de vers à mouloun, de fèsto à bóudre emai forço peticioun e pamens, uei, la presènci dóu prouvençau dins l'ensignamen coume dins la prèisso escricho o audiou-visualo se vèi quàsi pas.

Adounc, nous fau boulega tout acò ! Nous fau sourti di pichot roudelet d'inicia que se creson impourtant bord que s'atribuïsson de medaio lis un is autre. Aquéli d'aqui soun pas lou pople prouvençau que, cade jour, patis dóu crèis di pres, dóu manco de travai. En ribo de mar, o, dins d'endré requist coume Aupiho e Leberoun, lis estrangié riche croumpon la terro prouvençalo, n'en fan crèisse lou pres e enebisson is enfant dóu païs de se louja. Lou poudé parisen, sis entre-presso t'an empega de centralo atoumico, Marcoule, Tricastin, que, se peton, coume au Japoun, ti mudaran Prouvènço touto en un desert radiouatiéu. Es pas nourmau ! Lou devé di sourdat de la lengo e dóu terraire es de recampa lou pople à l'entour dis interès siéu dins un gros mouvemen poupulàri, demoucrati e prouvençau.

Oudilo Delmas

LOU MARRIT RÈI ENRI CONTRO LOU POPLE MARSIHÉS E CAZAULX

  • Estampa
  • E-courriéu
Détails
Categourìo : Pichot Cous d'istòri
Publica lou Dimars, 15 Mai 2012 09:13

LOU MARRIT RÈI ENRI CONTRO

LOU POPLE MARSIHÉS E CAZAULX

 

Lou pople marsihés :

À Marsiho coume dins majo-part de Prouvènço, i’avié pas ges de proutestant vers lis annado 1560. Soulet se trouvè quàuqui negouciant alemand e luterian vengu pèr lou grand coumerce internaciounau e apara pèr li mai gros negouciant marsihés.

 

E pamens, quàsi tout lou pople marsihés abourrissié lis uganaud. Cò èro pas foulié bord que d’aquéu pople de Marsiho sabié bèn que l’espandimen dis idèio di refourma poudié agarri soun biais naturau de viéure, e meme assaja de l’escouba coume l’avié fa dins d’ùnis endré de Lengadò : li proutestant èron contro li fèsto di sant (chaumado), li proucessioun, la musico, li penitènt… e quàsi tóuti li causo que i’agradavo forço, au pople d’aqui.

 

Aquesto menaço tóuti li marsihés la percebien, autambèn contro soun biais naturau de viéure que subre-tout contro l’unita e la liberta de la ciéuta. Em’acò, aquesto moubilisacioun generalo contro la menaço proutestanto venié pas de la ierarchìo de la glèiso catoulico, mai de l’ensèn dóu pople marsihés, di ciéutadan en cors : d’efèt li manifestacioun de la religiouseta catoulico, proucessioun, fèsto di sant, counfrarié de penitènt, counfrarié de mestié (à mita religiouso), bord que tóuti li marsihés se retroubavon aqui, èron un biais d’afierma uno persounalita marsiheso, uno naciounalita vertadiero qu’èro pas franceso mai marsiheso.

 

Tout acò venié de l’Age-Mejan que lou pople marsihés avié afierma l’autounoumìo de la ciéuta à respèt de tout poudé segnourau o de la ierarchìo catoulico dins uno vertadiero Republico marsiheso.

 

La Republico marsiheso

 

Lou pountificat d’aquesto liberta marsiheso se veguè au siècle XIII emé ço que d’ùni i’an mes la Republico marsiheso (sus lou moudèle di Republico de Gèno o de Venèsi) : tre 1212 apareiguè la counfrarié dóu Sant-Esperit, que se disié religiouso, mai qu’èro tambèn poulitico e soucialo (i’avié forço sòci di counfrarié de mestié aqui dedins). Aquesto counfrarié dóu Sant-Esperit èro duberto en tóuti li marsihés, riche o paure, que restèsson dins la Vilo nauto (emé pèr segnour l’Evesque) o dins la Vilo basso (emé pèr segnour lou Viscomte de Marsiho).

 

La counfrarié dóu Sant-Esperit venguè de mai en mai pouderouso, bastiguè l’ « Hôtel-Dieu » qu’èro autambèn un endré pèr cura d’à gràtis li malaut, coume un recate pèr li paure. Pièi, d’à cha pau, la counfrarié dóu Sant-Esperit tournè-croumpa li dre segnourau de la Vilo basso (viscoumtalo), ço que rendeguè Marsiho libro de tout segnour.

 

Bèn lèu, nasquè un estat pouliti marsihés vertadié, emé d’estatut escri pèr lou Counsèu di Chèfe di Mestié, em’un vertadié code de dre. La ciéuta avié meme uno bandiero d’argènt de la crous bluio qu’èro la souleto autourisado pèr flouteja sus li batèu marsihés.

 

L’arribado coume comte de Prouvènço de la premiero dinastìo estrangiero franchimando dis Anjou faguè recula l’autounoumìo marsiheso, un pau mai pas gaire, bord que Marsiho se revòutè, mai que d’un cop, contro la dinastìo estrangiero dis Anjou, mau-grat li trahimen de l’aristoucracìo dóu negòci coume en 1257. Quouro la branco principalo de la dinastìo franceso recuperè direitamen Prouvènço emé Louïs XI, en 1481, li marsihés assajèron enca de garda lou mai de liberta, lou mai de poudé poussible.

 

La religiouseta catoulico, fèsto di sant, counfrarié de mestié (emé li pichot patroun e lis oubrié), counfrarié de penitènt, proucessioun… èro lou liame souciau, lou ciment de la ciéutadineta marsiheso.

 

Au siècle XVI, la Ligo catoulico, bord que voulié l’aparamen di liberta loucalo contro lou poudé centralisatour de la mounarchìo, agradavo forço à l’ensèn di marsihés. Après l’assassinat, paga pèr lou rèi Enri III, dóu Du de Guise, la ciéuta de Marsiho venguè sòci de la Ligo catoulico en mars de 1589.

 

À la mort d’Enri III, en juliet de 1589, un segnour de guerro proutestant, Enri de Navarre, venguè eiretié dóu reiaume de Franço. Quatecant, tóuti li marsihés faguèron un passo-carriero espetaclous, darrié si conse, pèr ana planta uno crous grandarasso à la Porto reiaulo, em’aquéu signe, Marsiho reprenié sa liberta.

 

En óutobre de 1591, Carle de Cazaulx fuguè elegi Premié Conse de Marsiho pèr un cors eleitourau tras-que large.

 

C arle de Cazaulx :

Acò moustravo coume Marsiho avié chanja en quàuquis annado bord que se Carle de Cazaulx èro d’uno famiho que vivié bèn, pamens èro pas di richas de Marsiho. D’efèt, despièi que la proumiero dinastìo franchimando dis Anjou avié sagata la « Republico de Marsiho » en 1257, lou proumié conse n’èro toujour de l’aristoucracìo dóu negòci internaciounau. Adounc, dins li cinq annado que Cazaulx fuguè proumié conse de Marsiho, lou counsèu de vilo veguè arriba de marchand, de boutiguié, de mesteirau à mouloun. Èro plus li richas tout soulet qu’avien lou poudé mai lou pople tout entié coume dins la « Republico de Marsiho » avans l’istalacioun dis Anjou.

 

Li marsihés tenien pèr la Ligo catoulico mai se partissien en dous partit : lou de li que fasien de negòci internaciounau e que, pèr trufarié, ié disien li Bigarra (valènt-à-dire qu’avien dos coulour poulitico óupausado : pèr lou rèi e pèr la Ligo) e lou di ligaire radicau que, dedins, i’avié de marchand dóu segound rèng, de pacan, de pichot prouprietàri. Dins aquesto categourìo di ligaire radicau s’atroubavo la famiho de Cazaulx. Pèr aquéli radicau, l’aparamen de la ciéuta e de sa liberta, èro la causo la mai impourtanto. Se troubavon proche dóu pichot pople bord que d’ùni èron capitàni de la miliço urbano que lou pople n’en fasien li sourdat.

 

Cazaulx e sa chourmo faguèron forço causo pèr la ciéuta coume de basti de fort (lou Pharo) à l’intrado dóu Port Vièi pèr fin de s’apara d’uno agarrido di franchimand e de sis alia, li Turc. Cazaulx faguè croumpa de blad que chabiguè à estrasso de marcat pèr abali lou pople marsihés. Lou proumié conse faguè maneja lis archiéu de la coumuno pèr Roubert de Ruffi e durbiguè uno estamparié municipalo que fuguè la proumiero à Marsiho… pas rèn que pèr estampa li papié óuficiau mai tambèn pèr de libre que lou proumié fuguè l’obro touto de Bellaud de la Bellaudière, Obro e Rimo prouvençalo. Aquéu cap d’obro, en prouvençau, Cazaulx lou paguè de si dardèno : lou sèns n’es clar, la lengo de Marsiho, es lou prouvençau, pas lou franchimand ! lou proumié conse faguè tambèn espandi l’Oustau-Diéu (l’espitau).

 

Coume la ciéuta de Marsiho avié un gros déute dins d’ùni port, de merço marsiheso fuguèron arrestado. Pèr fin de se desendéuta, lou counsèu beileja pèr Cazaulx vouguè faire paga li richas… s’èro jamai vist ! enjusco aro, èro toujour li paure que pagavon emé l’ausso di tausso sus lou manja. Li richas devien baia 5 % de la valour de soun patrimòni moubilié e inmoubilié.

 

Mai d’emplega l’etiqueto de la Ligo èro, pèr li marsihés, pèr Cazaulx, rèn qu’un mejan pèr apara l’independènci de Marsiho. Lou chèfe de la tendènci savouiardo (estremisto) de la Ligo, lou Du de Savoio, se cresié d’ana culi Marsiho. Arribè ‘mé soun armado mai li marsihés e Cazaulx, après de jour de batèsto, lou foro-bandiguèron.

 

Au mes d’abriéu de 1593, li troupo reialisto dóu Du d’Epernoun fuguèron tambèn rebutado pèr li marsihés mena pèr Cazaulx.

 

L ou marrit rèi Enri contro Marsiho :

En juliet de 1593, Enri de Navarro se desfasié de sa macaduro… renegavo lou proutestantisme. D’à cha pau, tóuti li chèfe ligaire dóu reiaume de Franço fuguèron achata pèr Enri de Navarro. Tout l’argènt pourgi à-n’aquéli gènt se mountè à 32 milioun de liéuro, valènt-à-dire mai d’uno annado de rintrado fiscalo dóu reiaume de Franço. En mai d’acò, li chèfe ligaire óutenguèron de dardèno escoundudo e de founcioun lucrativo.

 

Tóuti li chèfe de la Ligo, en Franço, s’èron chabi à-n’Enri IV aleva de Carle de Cazaulx. Coume se poudié pas croumpa aquéu d’aqui, Enri IV vouguè lou faire assassina.

 

Pèr acò faire, Enri IV faguè touca un Corse, Pèire Baglione, proche de Cazaulx. Lou 17 de febrié de 1596, uno armado franceso s’avancè souto li bàrri de Marsiho. Cazaulx courreguè pèr presta d’ajudo is aparaire de la ciéuta. Lou Baglione emé quàuquis ome à-n’éu assassinè Cazaulx pièi durbiguè la porto i troupo d’Enri de Navarro. Mau grat sa resistènci, li marsihés, fuguèron nega pèr lou noumbre di sourdat enemi.

 

Pèr pagamen, l’assassin de Cazaulx reçaupeguè lou titre de viguié à vido emé sa grosso rèndo, li revengut dóu granié à sau, 160 000 liéuro, lou coumandamen de la Porto Reialo e dóu Fort Nosto-Damo emé si gròssi rèndo, li dre de douano sus li merço de lùssi. Fuguè anoubli : ié diguèron Pèire de Libertat.

 

Tout acò pèr lou malur di liberta marsiheso.

Copyright © 2012 Prouvènço Informations - Tous droits réservés